Башкыларга методиктиг сумелер.
Киирилде кезээ
Бичии уругларга тураскааткан хѳй янзы болгаш утка талазы-биле байлак жанрлар тыва улустуң аас чогаалында арбын. Уруглар чогаалында кижилерниң чаагай бодалдары, сагыш-сеткили тодазы-биле сиңниккен. Кижизидилге өг-бүледен эгелээр. Бижик чок үеде чаа тѳрүттүнген чаш уругга ѳпей ырын ырлап берип чораан. Чаш уругнуң харназыны улгаткан тудум-на, ооң угаанынга чаа чүүлдер немежир. Ол дээрге кѳгүдүглер, оюннар үдээн чечен чугаалар болур. Улаштыр дириг амытаннар дугайында кыска тоолдар, тывызыктар, үлегер домактар, дурген чугаалар. Мооң-биле түңнээрге, бичии кижилер ѳскен тудум, уруглар чогаалының темазы болгаш идейлиг утказы улам калбарып, ханылап турар.
Улустуң аас чогаалы болгаш национал оюннар уругларның кара чажындан тура чугаа-соодун, угаан-медерелин сайзырадыр, эки аажы-чаңга кижизидер талазы-биле улуг салдарлыг. Тыва аас чогаалдың маадырлары угаангыр, сагынгыр, күш-шыдалдыг, кижизиг аажы-чаңныг кылдыр чуруттунган. Ол ышкаш мөзү-шынар кижизидилгези ѳг-бүлеге болгаш школага чоруттунуп келген. Уруглар чогаалы хѳй чыл иштинде бичии чаштарның чугаа-домаан сайзырадып, эстетиктиг, угаан-бодал, күш-шыдал, мѳзүбүдүш болгаш аажы-чаң кижизидилгезинге улуг салдарнын чедирип келген. Моон-даа соңгаар ада-ѳгбевистиң арттырып каан чаагай чаңчылдарын аныяк-ѳскенге дамчыдары – бистиң хүлээлгевис болур.
Кол кезээ
Чаа тѳрүттүнген чаш тѳл бир дугаар ѳпей ырын дыңнаар. Бичии кижиниң психиказынга, ѳзүп-доругарынга ооң аялгазы эки салдарны чедирип, ие биле чаш кижиниң сеткил-сагыш харылзаазын тудуп турар. Аас-кежиктиң ыдык демдээ – ѳпей ырының чаш уруглуг ѳгбүле бүрүзүнге дыңналыр ужурунда. Узун хоюг, оожум аялга бичии чашты оожуктуруп, удударының бир аргазы болуп, ие кижиниң азыракчы аар үүлезин чиигедип, ооң буянкежиин тудуп турар.
Иелер, кырган-авалар – ѳпей ырын чогаадып-даа, эдилеп-даа чоруур улус ол болур. Олар үр үелерниң дургузунда салгалдан салгалче ѳпей ырларын дамчыдып чоруурлар. Утка талазы-биле ѳпей ыры ие кжиниң ишти-хѳңнүн, сагыш-сеткилин, ѳѳрүшкүзүн, муңгаралын, чаш тѳлүнге ынакшылын, идегелин илередир. Авазы уруунуң удуп дыштанырын, каң-кадык, ажыл-ишчи, эресшыырак болурун күзээр.
Чижээ:
Кээргенчиг хеймерегим,
Кылган ижим доозуп алыйн.
Ѳпей, ѳпей, ѳпей, сарыым.
Увай, увай, оой.
Увай, увай, ээй.
Удуп дыштан, оой,
Уваң, уваң, ээй.
Ава сѳзүн билир шаа чок чаш уругга ие кижи ѳпей ырны монолог хевиринге ажыглаар чораан. Чоорту уруг ѳзерге, аңаа билдингир овур-хевирлерни тып, ооң бѳдүүн дылынга таарыштырган сѳстерни чогаадып, улуг кижиге ышкаш кылдыр хамаарылгазын илередир.
Чаш кижи база-ла баштай ѳпей ырының аялга болгаш аянынга таалааш, удуй бээр турган болза, иениң эриг баарлыг сеткилин, бѳдүүн сѳзүн, чугаазын чоорту шиңгээдип, боду долгандыр турар чуртталга-биле таныжар. Чаш уругнуң удувас шактарында күшдамыр шимчээшкиннериниң чамдык аргаларынга дузалыг, хѳглүг чечен чугааларны, шүлүкчүгештерни азы кѳгүдүглерни ажыглаар.
Чижээ:
Бѳѳп-бѳѳп бѳпүйлең
Бѳпүй-бѳпүй бурунгаар
Бирээ, ийи, үш, дөрт.
Кежээ кижи, мээң оглум.
Кадыын чип аар, кежээпейим,
Чѳкпээн чип аар кежээ кижи,
Чѳптүгбейим, эреспейим.
Кѳгүдүглер уругларның күш-шыдал кижизидилгезинден аңгыда, оларның сѳс курлавырын база сайзырадып, байыдып турар. Уруглар элээн ѳзе бергеш, бойдустуң янзы-бүрү болуушкуннарынга тураскааткан ырларны, шүлүктерни боттары оюн үезинде ажыглап эгелээр.
Хүннээрек, хүннеп кел,
Хѳлеге кѳже бер,
Ак булут, бээр кел,
Кара булут, ынай бар.
Эчик-эчик, эчис-эчис
Ээремнел, курай-курай!
Уруглар чогаалының бо бѳлүүнде дириг амытаннарны, янзы-бүрү куштарны ѳттүнүп ойнаары кирип турар. Уругларның сѳстерни шын, тода адап билиринге чаңчыктырар чамдык аргалар:
Хооп-хооп,
Ховуй-хооп.
Холумга хон,
Ховуй-хооп!
Дээлдиген оңгак-карак,
Дылдый-хоок,
Дылдый-хоок!
Дезиг чүве, дезе берем,
Дылдый-хоок,
Дылдый-хоок!
Дѳңгүр чучуу,
Дѳңгүр чучуу,
Тѳрүп алган
Оглуң берейн.
Кижи тѳрүттүнүп келгеш-ле, ойнап эгелээр. Оюн кижини бүгү назынының иштинде үдеп кээр. Оюннуң кижиге ужур-дузазын санап четпес. Оюн кижини, ылангыя, ѳзүп олурар аныяктарны күш-ажылга кижизидер. Алдарлыг педагог А.С. Макаренконуң шинчилели-биле алырга, «Уругларга үргүлчү-ле ойнаксаар күзел турар. Оларның ындыг күзелин хандырары чугула, ойнаар үе-шакты бербишаан, оюнну оларның амыдыралынга ажык-дузалыг болдурары чугула» деп санап турар.
Сайзанактаары
Ук оюнда аал коданын бүрүнү-биле илередип, ону дѳгерезин хевирлеп, дүрзүлеп тургаш кылган болур. Борбакборбак сай даштары-биле аалдың мал-маганын шуптузун дүрзүлеп, ак-кара, улуг-биче аайыбиле ылгап турар. Ховар малдарны, ылаңгыя теве, чылгы дээн чергелиглерни калбак дашбиле дүрзүлеп тургаш кылып алыр. Ийи кожа аалдың ээлери аралажып, чалажып, шайлаар болганда, уруглар ол кижи-даштарның орнунга чугааланыр болгай. Ынчангаш уруглар улуг улус ѳттүнүп чугааланырлар.
– Амыр-ла бе?
– Амыр-ла.
– Ыт-куш сол-ла бе?
– Сол-сол.
– Кышты хүр-ле аштыңар бе?
– Хүр, хүр.
Уланчызы “Башкы” сеткүүлүнүң арыннарында irnsh.ru/wp-content…
Чойгана Назыновна МАНЧЫЫ, Самагалтайның 1 дугаар школазының тыва дыл болгаш чогаал башкызы