Тыва улустуң чаңчылдарында херээжен кижиниң ролю онзагай болгаш ханы черни ээлеп турар. «Кыстың бүдүжү» деп эртем – чүгле теория эвес, а келир үениң аваларын амыдыралга белеткээр «амыдыралдың кичээлдери-дир».
Кижиниң бүдүжү, мөзүзү эки-даа, багай-даа талалыг болур. Ону эдип-чазап алыры бодунуң тура-соруундан хамааржыр.
Бойдус кыс кижиге онзагай мөзү-шынарларны сөңнээн:
– ол – чуртталганың чаяакчызы, өг-бүлениң үндезини, ажы-төлүнүң эргим авазы;
– өөнүң ээзиниң бүзүрелдиг эжи, мерген угаанныг сүмелекчизи;
– өг одунуң кадагалакчызы, ооң чылыг, чаагай чыттыг чеминден, эп-найыралындан өг-бүлениң хей-аъды бедиир.
Тоолдарда, ырыларда, үлегер домактарда база шүлүктерде херээжен кижиниң овур-хевирин, ооң чымчак сеткилин, дузааргак, кээргээчел чараш аажы-чаңын алгап мактаан. Ооң туруштуу, ажылгыр-кежээзи бистиң амыдыралывысты байлакшыдар, сайзырадыр, улаштырар.
А.С. Шаалы, В.Б. Монгуштуу-биле КЫСТЫҢ БҮДҮЖҮ 5 ар.