МОНГУШ БОРАХОВИЧ КЕНИН-ЛОПСАННЫҢ ЧЫРЫК АДЫНГА

Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы (1980), РСФСР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы (1985). С. Сарыг-оол аттыг литературлуг шаңналдың лауреады (2003), Чоннар аразында найырал Ордениниң кавалери (1993), Тыва Республиканың Ордени (2000), «М.А. Шолоховтуң 100 харлаанынга» медальдың (2005), 1-ги чаданың «Буян-Бадыргы» Ордениниң эдилекчизи (2014), Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы (1991), Нью-Йорктуң эртем Академиязының кежигүнү (1995) МОНГУШ БОРАХОВИЧ КЕНИН-ЛОПСАН бөгүн бистен чарлып чоруткан.
Ол 1925 чылдың апрель 10-да ТАР-ның Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунуң Чаш-Тал деп черге төрүттүнген. Шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, этнолог, этнограф. Төөгү эртемнериниң доктору.
М. Кенин-Лопсан Кызылдың № 2 национал школазының баштайгы доозукчуларының бирээзи. Школаны доосканының соонда, Ленинград хоорайга өөредилгезин уламчылаан.
1952 чылда Ленинградтың күрүне университединиң Чөөн факультедин дооскан. Ол 1982 чылда СССР-ниң Эртемнер академиязының Ленинградтың этнография Институдунга «Тыва хамнаашкынның сюжеттери болгаш поэтиказы» деп темага кандидат диссертациязын камгалаан. 1997 ч. «Тыва хамнаашкынны этнография талазы-биле шинчилээриниң нарын айтырыглары (хамнар фольклорунуң материалдарынга)» деп темага доктор диссертациязын Санкт-Петербургтуң Россияның Эртемнер академиязының Петр Великий аттыг антропология болгаш этнографияның музейинге камгалап алган.
Кызылдың башкы училищезинге башкылап, Тываның ном үндүрер черинге редакторлап, 1964 чылдан республиканың Алдан-Маадыр аттыг чурт шинчилел музейиниң эртем ажылдакчызы бооп ажылдап чораан.
Ооң «Гитлерге килең» деп бир дугаар шүлүү 1943 чылда «Дайынчы кыйгы» деп шүлүктер чыындызынга парлаттынган.
Элээн хөй шүлүк болгаш проза номнарының автору: «Улуг орук» (1956), «Октябрьның оглу-дур мен» (1959), «Бичии башкы» (1963), «Чалгыным» (1967), «Дээрниң көрүнчүү» (1974), «Хайыралыг Калчан-Шилги» (1978), «Танаа-Херел» (1986), «Төлге» (2003), «Мээң чүрээм» (2010); «Улуг хемниң шапкыны» (1965), «Херээженниң чоргааралы» (1971), «Тениң самы» (1976), «Буян-Бадыргы» (2000), «Читкен уруг» (2001) деп романнар; «Чылгычының өө» (1980), «Кырган-авай өпей ыры» (1984), «Азаның бичези кончуг» (1989), «Алдын-Чүрек» (1993) деп роман-тетралогиялар.
Орус дылга «Стремнина Великой реки» (1970), «Киноварь» (1972), «Гордость женщины» (1973), «Настигающий птицу» (1977), «Танец козерога» (1981), «Голоса» (1984), «Небесное зеркало» (1985), «Калдарак» (1985), «Настигающий птицу» (1987), «Следы» (1989), “Юрта табунщика” (1990), “Тувинка” (1990), «Юрта табунщика» (1990), «Танаа-Херел» (2007), «Небесное зеркало» (2007), «Мое сердце», (2010), «Судьба шаманки» (2017) деп номнары үнген.
Чогаалдарының ийи томнуг чыындызы 1975 ч., чаңгыс томнуг чыындызы 1993 ч. чырыкче үнген. 1960-1970 чч. Кенин-Лопсан «Сөөлгү хонаш», «Бичии башкы», «Оттук Монгуш», «Арбак», «Эзер-Алба», «Хамның буурааны» деп чоннуң төөгүлүг салым-чолун көргүскен эпиктиг шүлүглелдерни чогаадып тургускан. Ол – хөй санныг литература-критиктиг ажылдарның автору.
Тывага хамнаар чоруктуң сайзыралынга Монгуш Борахович Кенин-Лопсан үнелеп четпес улуг үлүг-хуузун киирген. Ооң удуртулгазы-биле Хамнаар чорукту шинчилээр эртем төвүн 1993 ч. тургускан. М. Кенин-Лопсан – Тыва хамнаашкынның чаңчылдарын камгалаар болгаш сайзырадырынга киирген салыышкыны дээш Хамнаар чорукту шинчилээр американ фондунуң тургусканы «Делегейниң дириг эртинези» деп аттың эдилекчизи.
Элээн хөй эртем номнарының автору: «Обрядовая практика и фольклор тувинского шаманства» (1987), «Тыва хамнарның алгыштары» (1992), «Тыва хамнарның хувулары» (1993), «Алгыши тувинских шаманов» (1995), «Тыва чоннуң бурунгу ужурлары» (1994), «Тыва чаңчыл» (1999, 2000), «Тувинские шаманы» (1999), «Ойтулааш» (2004), «Традиционная культура тувинцев» (2006), «Алгыши тувинских шаманов» (2007), «Дыхание черного неба» (2008), «Дорогой мой учитель» (2008) болгаш о.ө.. Оларда тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдарының үндезиннери долузу-биле илереттинген. 1993 чылдан эгелеп ол бир дугаар болгаш бүгү назынында «Дүңгүр» деп хамнар ниитилелиниң президентизи.
М. Кенин-Лопсанның очулгазы-биде дараазында номнар үнген: Е. Юнгтуң «Өлүм чок корабль» («Бессмертный корабль», 1954), Н. Тихоновтуң «Пакистан дугайында чугаалар» («Рассказы о Пакистане», 1955), Н. Хикметтиң «Ынакшыл дугайында тоол» деп шиизи («Легенда о любви», 1956), В. Маяковскийниң «Эки-ле-дир!» («Хорошо!», 1957, 1959), А. Твардовскийниң «Ленин биле суугужу» («Ленин и печник», 1969), С. Стальскийниң «Айлаң-кушкаш» («Соловей», 1973), М. Рамазанованың «Дээрде кокпа» («Небесная тропинка», 1989). Орус болгаш даштыкы чогаалчылар, шүлүкчүлер Д. Байрон, Г. Гейне, А. Пушкин, М. Лермонтов, Н. Некрасов, Т. Шевченко, Н. Хикмет, Л. Украинка, В. Маяковский, А. Твардовский, С. Щипачев, А. Прокопьев, Н. Тихонов, Д. Фурманов болгаш оон-даа өскелерниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган.
Ол 1968 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. Ооң ады «XX чүс чылдың Тываның алдарлыг кижилери» деп номче кирген.
Тыва чоннуң ховар оглу Монгуш Борахович Кенин-Лопсанның чырык өртемчейден чарлып чорутканынга чоок кижилеринге болгаш дөргүл-төрелдеринге, чогаалчыларга, эртем ниитилелинге, хамнар ниитилелинге ханы кажыыдалды илередип тур бис.