САЛЧАК ТОКАНЫҢ 120 ХАРЛААНЫНГА: ШЫЛГАРАҢГАЙ КИЖИ, УЛУГ ПОЛИТИК БОЛГАШ УГААКЧЫ

Тыва литературада билдингир чогаал сайгарыкчыларының ажылдарында ажыл-амыдыралы, чогаадыкчы намдары-биле балаттынмас исти арттырып каан Күрүне ажылдакчызы, чогаалчы, салым-чаяанныг ажы-төлдү кижизидип өстүрүп каан Салчак Калбак-Хөрекович Токаның чырык адынга тураскаадып, ооң дугайында бижиттинген ажылдардан кыска бижилгелерни бараалгадып тур бис.

“Салчак Тока – XX вектиң үежизи. Ол Инек чылылың – 1901 чылдың декабрь 15-те Мерген деп черге арат Тас-Баштыгның (Кол Кадынай) беш дугаар төлү бооп төрүттүнген. Бичии чашкы чылдарындан соокту, ашты, түреңги байдалды, хөлечиктиң човулаңын бодунга көрүп келген. Сонуургак, ажыл кылганда изиг, шалыпкын Тока көдээ ажыл-агыйынга хамаарышкан ажылдарны хол-биле тудуп кылырын шиңгээдип апкан. Орус дылды танып, өөренип апкан…” Мария Хадаханэ.

87 харлыг Д.И.Зайцевтиң сактыышкынындан: “Кажан ол Даниловкага чурттап турда, ооң чажыттары Епифан болгаш Макар Лубошниковтар, Родион Елисеев, Петр Дутляков турганнар. Тока хамыктың эң чолдаа турган, ол уруглар-биле пляскалаар, гармошкага ойнаар, лыжалаар; кыжын хойну, чайын – аъттарны ээлчеглежип кадарып турган…”.

1925 чылда ону он сургуул аразынга Москваже Чөөн чүък улустарының Коммунистиг Университединче өөредип чоруткан. Ооң-биле кады моолдар, түрктер, алтайлар – Элдей Очир, Назым Хикмет, П.Кучияк өөренип турган.

Литератураже “эртенги” С. Тока очеркист болгаш драматург кылдыр кирип келген.

С.Тока бодунуң үезиниң шылгараңгай кижилери: Молотовтан эгелээш Калинин, Брежневке чедир, Жуков-биле ужуражып, Гагарин, Шолохов-биле ужуражып турган. Тывага С.Щипачев, В.Кожевников, С.Гузденко, А.Прокопьев, Н.Бровка, С.Куняев, С.Михалков, П.Нилин, Л. Ошанин, якут, узбек болгаш моол чогаалчылар кээп турган.

Шылгараңгай кижи, улуг политик болгаш угаакчы, бодунуң чонунуң чуртталгазының шинчилекчизи. Аныяандан орус чоннуң сеткил-сагыжын билип каан интернационилист чораан.

1900 чылдарда С.Токаның ады тоолчургу, дидир-дидир, маргыш чугаалар-биле делгереп турган. Аныяктар эрте берген XX вектиң төөгүлүг кижилерин орта билбес апарган. Өгбелериниң төөгүзүнге сонуургалды оттурары чугула херек. Чурттап эрткен орукту үнелээр сактыышкын (ностальгия) болгаш бүгү чүвени буруу шавар (нигилизм) чок үе дүшкен. Төөгүде дески чаагай орук турбас.

(М.А.Хадаханэниң “Беседы о тувинской литературе и не только…” деп номундан очулдуруп салган, ар. 12.).

Фотоматериал из открытых источников