Тыва чем

Home > НОВОСТИ > Тыва чем

Тыва чем

Бүдүү хүнүнде үүже чазар (бузар), оларга хырбача, чөкпек, саржаг дээн чижектиг бүдүн чемнер хамааржыр. Чуланы ээрип, таакпыны, артышты аңгылап салыр. Оран-делегей ээлерин (Дээр-Деңгер, Чер, чер-чурт), өгге (бажыңга) келген аалчыларны хүндүлээр ак чемни тускай белеткээр.

Ак чем.
Ак чемге сүттен үнген чемнер хамааржыр: сүт боду, саржаг, өреме, сүттүг шай, быштак, курут, ааржы, ээжегей, чөкпек. Ак чемге чиңге тарааны, соктаан далганны, боова-боорзакты, төштү немээр.
Ак чемни Шагаа дүжер бетинде чүк үндүреринге хереглээр, саңга салыр, оран-делегей болгаш чер-чурт ээлерин чемгереринге ажыглаар. өгге келген аалчыларны хүндүлээр база боттары чооглаар ак чемни тускайлап алыр. Ак чем-биле бойдусту сүзүглээри, ооң иштинде кижиниң бодунга болгаш өске кижилерге аас-кежиктиг амыдырал күзээн сеткили болур.

Улдуң-боова.
Бүдүүде кончуг кичээнгейлиг кылыр езулал чеминиң бирээзинге улдуң-боова хамааржыр. Улдуң-боова дээрге Төп Азияның бурунгу көшкүн чоннарының, ылаңгыя моолдарның болгаш тываларның, улуг байырлал болгаш кажыыдал үезинде белеткээр чеми болур. Бо чаңчыл моолдарда, ол ышкаш Моолда болгаш Кыдатта чурттап чоруур тываларда кадагалаттынган, а Тывада колдуунда читкен болуп турар. Ынчалза-даа ук чаңчылды сагып чоруур улус база бар.
Улдуң-боова дээрге кижиниң амыдыралда арттырып чоруур изинге хамаарышкан сүзүктүг чем болур. Ынчангаш ол хаарган бооваларны кижи изинге (тодаргайлаарга, идик улдуңунга) дүрзүлеп кааны ол. Истиң сүзүктүг утказы: амыдырал-чуртталгада чыргалдың-даа (аас-кежиктиң), човулаңның-даа истери бар, ону кижилер аразында деңге үлежип чоруур.
Шагааның улдуң-боова каъды саарзык болур («чыргалда тур бис дээни ол»). Улдуң-боованың үстүнге ак болгаш чигирзиг чемниң дээжизин салыр. Шагаада улуг-биче салгалга тураскааткан улуг-биче ийи улдуң боова кылыр. Чижээ, аныяк назылыг өг-бүле ээлери (24-36 хар аразы) 5 каът, а уругларынга 3 каът улдуң боовалар тургузар. Улдуң-боова эрги сан-биле 8-тиң хүнүнге чедир турар, ону кым-даа үревес, ооң соонда каш-даа хонук иштинде үнген-кирген улуска үзе тыртып, үлеп бээр.

Хой ужазы.
Шагааның база бир хүндүткелдиг чеми – бир хой ужазы. Хайындырган хой ужазын улуг-биче чалбак тавактарда салган улдуң-бооваларның ортузунга база-ла чалбак тавакка шала бурунгаар салгаш, чанынга ортумак бижек салып каар.
Хүндүткелдиг чемге немей картап каан чоданы, ийи кожа бедик ээгини немээр. Келген аалчы кижи ужаның чаан ааска өй хирени чона аарак кезип алгаш чиир. Чаг дээрге тыва чонда тодуг- догаа амыдыралдың демдээ болур.
Ынчангаш кижилерни ужа салып хүндүлээри «мал-маганны азырап, күш-ажылга дадыгып чорааш «чаг иштинде бүүрек дег эки чурттаңар!» дээн улусчу элдээртиг болур.
#ирнш #шагаа2021 #тывачем