Декабрьныӊ 14-түң хүнүнде Тываныӊ национал музейинге төгерик стол болуп эрткен

Декабрьныӊ 14-түң хүнүнде тыва дылдыӊ шинчилекчилери, шылгараӊгай тюркологтар, Тыва АССР-ниӊ алдарлыг эртемденнери Доруг-оол Алдын-оолович Монгуш, Зоя Борандаевна Чадамбаныӊ 90 харлаан юбилейинге тураскааткан «Плеяда тувинской науки» деп төгерик стол Тываныӊ национал музейинге болуп эрткен. Тываныӊ дыл болгаш эртем-шинчилел социал-экономиктиг шинчилелдер институду база «Алдан-Маадыр» аттыг национал музейниӊ эртемденнери башкарып эрттирген. Төгерик столдуӊ киржикчилери Тываныӊ чогаалчылары, эртемденнер, тыва дыл болгаш литература башкылары база тыва дылы дээш сагыш аарып чоруур чон идепкейлии-биле киришкен. Эртемденнерниӊ чоок төрелдери Елена Дебанюк, Айлана Чадамба, ада-иезиниӊ дугайында сактыышкыннарны дамчыдып берген.

Доругоол Алдыноолович Монгуш – билдингир дыл эртемдени, Тыва АССР-ниң эртемнериниң алдарлыг ажылдакчызы. Ол үр чылдарда дыл секторунда башкарыкчы эртем ажылдакчызы болуп ажылдаан. Ооң эртем ажылдарының даңзызы 120 ажыг аттыг. Ук парлаан чүүлдер авторну төрээн дыл шинчилелиниң төөгүзүн хаара туткан делгем сонуургалдыг кижи кылдыр көргүзүп турар. Ооң удуртулгазы-биле “Тыва–орус” (1968), “Орус-тыва” (1980) словарьларны тургускан. Ооң ачызында тыва чон “Тыва дылдың тайылбырлыг словары” деп чугула ажылдың I–ги (2003), II-ги (2011) томнарын улуг өөрүшкү-биле хүлээп алган база «Тыва дыл» 6-7 класстыӊ (2001, 2007), 8-9 класстыӊ (2001, 2006) авторларының бирээзи.

Зоя Борандаевна Чадамба – Тыва АССР-ниң эртеминиӊ алдарлыг ажылдакчызы, филология эртемнериниӊ кандидады. 1970 чылда Новосибирск  хоорайга  «Тоджинский диалект тувинского языка» (Тыва дылдың Тожу диалектизи)  деп темага  кандидат диссертациязын чедиишкинниг камгалап алган. Зоя Борандаевна 70 ажыг эртем ажылдарын янзы-бүрү эртем журналдарынга болгаш солун-сеткүүлге бижип чораан. Лексика, диалектология — тыва дылдыӊ эки шинчилеттинген  адырларыныӊ бирээзи. Ол шинчилелдерге  З.Б. Чадамбаның  киирген үлүг-хуузу улуг. Тыва-орус, орус-тыва словарьлар литературлуг тыва дылдыӊ ниити хереглеттингир лексиказын илеретпишаан, дылдыӊ нормаларын көргүзүп турар. Чогаалдарда, солуннарда таваржып турар  эргижирээн, чаа, диалект сөстерни киирип турар. Словарьлар тыва дылдыӊ фонетика, лексика, морфологияны шинчилээринге дузалыг материал болур. З.Б. Чадамба 1968 чылда  үнген «Тыва-орус словарьның», 1980 чылда  үнген «Орус-тыва словарьның» тургузукчуларының  бирээзи. Зоя Борандаевна Чадамбаныӊ база бир сонуургалы тыва аттар чораан. Ол «РСФСР-ниң чоннарыныӊ хуу аттары»  деп тайылбыр номунга 1965, 1979, 1989  чылдарда «Тыва аттар» деп хөй санныг статьяларны бижип чораан. Зоя Борандаевнаныӊ  тыва эртемге үлүг-хуузун чырыткан «Тыва диалектология болгаш түрк руниктиг бижик» («Тувинская диалектология и тюркская руника») деп ному 2013 чылда  үнген.

 

Төгерик столду Тыва Республиканыӊ Чазааныӊ оралакчызы Анатолий Партизанович Дамба-Хуурак ажыткан. Ол бодунуӊ чугаазынга эртемденнерниӊ тыва чонга киирген үлүг-хуузунуӊ дугайында чугаалааш, кол-ла көдүртүнүп турар айтырыг амгы үеде тыва дылдыӊ байдалын чугаалап, келир үеде салгалдыӊ тыва дылын билиринге харыысалга ада-иениӊ холунда деп чүүлдү демдеглээн. Бистиӊ бо үеде тыва дылдыӊ туружу эки дээрге-ле Доруг-оол Алдын-оолович, Зоя Борандаевнаныӊ ачы-хавыяазы деп Анатолий Партизанович чугаазынга демдеглээн.

Филология эртемнериниӊ доктору, академик РАЕН, РАСН, «Алдан-Маадыр» аттыг национал музейниӊ директору Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей төгерик столдуӊ киржикчилеринге амыр-мендилиг сөс-биле ажыткан: «Тыва дылды холунда тудуп алган сайгарып чоруур эртемденнер, тыва аас чогаалы база тыва дылдыӊ бүгү талаларын холуӊарда тудуп алгаш, тыва дылды амыдырал-чуртталгазыныӊ үндезини кылдыр быжыг кылдыр эгелеп чоруур эртемденнеривис силерге чоргаарланып, бөгүн шак мындыг онзагай сактыышкынныӊ ужуражылгазын кылып турарыӊарга өөрүп тур мен. Ынчангаштыӊ бир дугаар чугаалаксаар чүүлүм Доруг-оол Алдын-оолович биле Зоя Борандаевна шынап-ла тыва дылдыӊ шинчилелинде, төөгүзүнде балаттынмас, кончуг чараш исти арттырып каан эртемденнер. Доруг-оол Алдын-оолович ыраккы Өвүр кожууннуӊ алдар-сураглыг (Өвүр кожууннуӊ онзагай чүүлү ындыг, Тываныӊ төөгүзүнде Өвүр кожуундан тептинип үӊгештиӊ аал-чуртун, Ава-Тывазын алгап-йөрээп шыдап чораан кижилерниӊ саны өске черлерге бодаарга деӊзигүүрлей алырга хөй. Оларныӊ иштинде Доруг-оол Алдын-оолович эртем талазы-биле Өвүр кожуунну бодунуӊ аал-чуртун делгередип, кол-ла чүве тыва чонунга, тыва дылынга бодунуӊ байлак сеткили, билии, күжү-биле бараан болуп чораан. Доруг-оол Алдын-оолович Монгуш, Зоя Борандаевна Чадамба бодунуӊ ажыл-агыйын илередип көргүзери, бодунуӊ ат-алдарын алгаары, делгередири чугула чүүл эвес чораан. Аныяктарга, чонунга ажыктыг кылдыр ажылдаары — оларныӊ кол сорулгазы. Эртемден кижи чүгле бодунуӊ ажылын ажыктыг кылдыр көөр эвес, а чанында турар кижиниӊ ажылын үнелеп көөрү дээрге-ле шак бо ийи улуг эртемденивистиӊ кол сорулгазы ындыг турган» — деп Каадыр-оол Алексеевич төгерик столга сеткилиниӊ ханызындан чоргаарланып чугаалаан.

Ынчангаш шак мындыг кижилер турганынга чоргаарланмас, өөрүвес аргавыс чок. Олар ам бистиӊ аравыста чок-даа болза, адынга даянып алгаштыӊ Ава-Тывавысты улам сайзырадырыныӊ, хөгжүдериниӊ оруктарынче байырлыг самбыраны салыры бистиӊ бо хүнде хүлээлгевис. Зоя Борандаевнаныӊ-даа, Доруг-оол Алдын-ооловичтиң-даа кылган ажылдарыныӊ санында эвес, а ажыл бүрүзү амыдыралчы, ажыктыг, алдын ышкаш сөс бүрүзүн шинчилеп каан шак мындыг ажылдар болур. Ынчангаштыӊ бо ийи улуг эртемденнеривистиӊ амыдырал-чуртталгазы, кылган үүлези бистиӊ тыва чонувустуӊ ажыл-амыдыралынга, хөгжүлдезинге кедергей улуг салдарлыг. «Галерея знаменитых людей» деп самбыраларны ийи улуг эртемденнеривистиӊ чырык арыннарын келир үеде тургузарын сүмелээн.

Тываныӊ дыл болгаш эртем-шинчилел социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуӊ эртемденнери Доруг-оол Алдын-оолович Монгуштуӊ база Зоя Борандаевна Чадамбаныӊ допчу-намдарыныӊ, тыва дылдыӊ салым-хуузунга кылып чораан ажылдарыныӊ дугайында эртем-шинчилел ажылдары-биле таныштырганнар. К.-М.А. Симчит бодунуӊ илеткелинге Зоя Борандаевнаныӊ дугайында онзагай чүүлдерни база көргүскен. Ол чүл дээрге Тывада эртем шинчилеп чоруур херээжен эртемденнерни тыпкаш, «Зои в науке и искусстве Тувы» деп чурук кылгаш, эртемденнерниӊ чуруун салганы база солун болган. Дараазында К.-М.А. Симчит Зоя Борандаевнаны төрээн чурту Тожудан боорга, «Принцесса из Тоджи» деп чараш ат-биле база онзагайлаан.

Ынчангаш төгерик столга ниитизи-биле 7 хире илеткелдерни болгаш кыдыындан эртемденнерниӊ дугайында сөс ап чугаалаары-биле төгерик столдуӊ киржикчилери база санал-оналдарын, сактыышкыннарын кииргеннер.

Sorry, comments are closed for this post.