Россия Федерациязының өөредилге болгаш эртем яамызының түңнел чогаадыг бижииринге хамаарышкан айтырыгларынга дүүштүр Тыва Республиканың тыва чогаал эртеминге дужаар күрүне шылгалдазының бижимел ажылдарының дугайында

Россия Федерациязының өөредилге болгаш эртем яамызының түңнел чогаадыг бижииринге хамаарышкан айтырыгларынга дүүштүр

Тыва Республиканың тыва чогаал эртеминге дужаар күрүне шылгалдазының бижимел ажылдарының дугайында

Мурнуку өөредилге чылдарында ышкаш, чогаадыг түңнел күрүне шылгалдазын дужаарының бетинде бижидер хыналда ажылдарының санынче кирип турар.

Россия Федерациязының түңнел чогаадыг бижииринге хамаарышкан айтырыгларынг дүүштүр тыва чогаал эртеминге күрүне шылгалдазынга бижимел ажылды (чогаадыгны) ук темаларга дүгжүп турар кылдыр ажылдап кылган.

  • «Шынчы болгаш өскерликчи чорук»,
  • «Тоомча чок болгаш сагыш човаачал аажы-чаң»,
  • «Сорулгалар болгаш ону боттандырарының аргалары»,
  • «Дидим болгаш кортук чорук»,
  • «Кижи болгаш ниитилел».

Бижимел ажылды (чогаадыгны) бижииринге бердинген ажык темаларга хамарыштыр 2017/18 өөредилге чылында ТР-ның НШХИ-туң тыва филология лабораториязының специалистериниң берип турар тайылбыры.

Төрээн чогаал эртеминге түңнел хыналда ажылды чорударының сорулгазы: кандыг-бир чидиг айтырыгны шиитпирлээринге хамаарыштыр уругларның боттарының бодалдарын,  үзел-көрүжүн, туружун илередип бадыткаарынга  төрээн, орус болгаш делегей литератураларындан алган чижектерни киириштирип сайгарылгалыг ажылды шын чорудуп билирин илередири.

Темалар болгаш оларның кыска тайылбыры

  1. «Шынчы болгаш өскерликчи чорук»

Шынчы болгаш өскерликчи чорук кижи амытанның ийи аңгы илереп кээр  аажы-чаңы дээрзин ханы философтуг, психологтуг көрүш-биле база  ниитилелге (өг-бүлеге) ёзу-чурумнуң доктааткан дүрүмнеринге дүүштүр бердинген теманы уруглар номчаан чогаалдарынга, амыдыралдан чижектерге даянып сайгарар.

Аңгы-аңгы үелерде чурттап чораан кижилерниң шынчы болгаш өскерликчи аажы-чаңының дугайында бижээн чогаалдар маадырларның ниитилел иштинге азы кижилер аразында харылзааларның илереп кээринден, оларның кылып чоруур ажыл-херектериниң мөзү-шынар айтырыынга дүгжүп, дүүшпейн чоруурун чугула тема кылдыр көдүрүп, амыдыралчы чижектер-биле херечилеп көдүрген болур

  1. «Тоомча чок болгаш сагыш човаачал аажы-чаң»

Кижилерге болгаш долгандыр турар хүрээлелге кижилерниң аңгы-аңгы хамаарылгазын тоомча чогун (долгандыр турар кижилерге, чүүлдерге тоомча чогу, өске кижиниң өөрүшкүзүнге, муңгаралынга хамаарыштыр сагыш-сеткилиниң ханызындан хайныышкынныг чоок үлежип, харам чокка дуза кадарынга тура чогу) база сагыш човаачал аажы-чаңын уругларның медерелдии-биле үнелээри.

Чечен чогаалдарда,  бир талазында, эриг баарлыг, изиг чүректиг, өскелениң аарышкызын, өөрүшкүзүн үлежиринге белен, өске талазында, чүгле бодун бодаар, бот тогдунар маадырлар барын билир бис.

 

  1. «Сорулга болгаш ону боттандырарының аргалары» 

 

Бурунгаар чүткүл, үзел-сорук болгаш амыдыралчы чугула үндезиннер дугайында база кижиниң мурнунда салдынган сорулгалар, оларны чедип алырының аргаларын баш бурунгаар боттандырарынга хоойлу-дүрүм сагыырынга, бот-хуунуң кылдыныгларга хамаарыштыр үнелел бээриниң айтырыгларын шиитпирлээриниң дугайында бодал.

Чечен чогаалдарда кирип турар маадырларның аразында бот-хуузунуң сорулгазын боттандырар дээш, албан-биле шын эвес азы боду билбейн частырыглыг орукту шилип ап турар чижектерни көргүскен боор. Ёра чок, бак чоруун көргүспес (чажырар) азы баш бурунгаар даап бодап алганы сорулгазын чедип алыр  дээш, арын чаап көргүскен меге сорулгалыг чурттап чоруур маадырлар тургулаар. Ындыг маадырларга удурланышкак, арын-нүүрге хамаарышкан айтырыгларны амыдыралында чугулалап, медереп, оларны хажытпас бедик сорулгалыг, быжыг тура-соруктуг, бурунгаар көрүштүг маадырларны чогаалдарда көргүскенин чырыдар.

  1.  «Дидим болгаш кортук чорук»

Кижиниң бодунга ынааның – “Мен” деп билиишкинге хамаарыштыр будулгаазынныг, шын эвес үзел-бодал илереп кээрин деңнелгелиг сайгарар байдалдар туруп кээр: шиитпирлиг чоруктар болгаш амыдыралга тургустунуп кээр айыылдыг байдалдардан чаштынып, ойлап, харын-даа ойталаар аажы-чаңныг улус чоруур.

Чечен чогаал арыннарындан шиитпирлиг, маадырлыг чорук кылырынга белен база аңаа удурланышкак чүткүл-соруу кошкак, шиитпирлиг базым кылырынга белен эвес, үзел-бодалы чайгылчак маадырларның барын чижектер-биле бадыткап болур.

  1.  «Кижи болгаш ниитилел»

Кижи дээрге ниитилелдиң төлээзи деп билиишкин бердинген темада чидиг айтырыг бооп турар.

Бот-тускайлаң көрүштүг хамаатыны ниитилел хевирлээр, ынчалза-даа хамааты ниитилелге хамаарыштыр бодунуң кандыг-бир үзел-бодалын база илередиптер аргалыг база бооп болур.

Бердинген угланыышкынныг темага ажылдар кижиниң болгаш ниитилелдиң аразында шиитпирлээр ужурлуг айтырыгларны аңгы-аңгы көрүш-биле сайгарынче угланыр: кады ажылдажылганың таарымчалыг байдалдарын тургузуп шыдаары, удурланышкак көрүштер болгаш удурланышкак нарын харылзаалар, харын-даа чөрүлдээлиг байдалдар тургузуп кээриниң чылдагааннары.

Ниитилелдиң хоойлу-дүрүмнеринге хамаатының чагыртыры база кижи дугайында ниитилелдиң сагыш-човаашкыны, ооң сонуургалдарын өөренип көөр байдалдар дугайы сайгарылганың чугула төвү бооп, кичээнгейни хаара алыры.

Чечен чогаал ниитилел болгаш күрүнениң хамаатызының аразында чидиг айтырыгларны кезээде көдүрүп чоруур, ук харылзааларның үрегдекчи болгаш тургузукчу уржуктарын тодаргай кижиниң амыдыралынга, ниитилелдиң иштинге  азы харын-даа кижи төрелгетенге чываан халдадып чоруурун чуруп турар.

 

Ажылды бижиир үези – 3 шак 55 минут.

Файл.docx

Sorry, comments are closed for this post.