Доозукчуларның төрээн (тыва) чогаалга билиин хынаар шылгалданы чорударының айтырыгларынга хамаарыштыр методиктиг сүме

2016-2017 өөредилге чылында орус литература эртеминге түңнел чогаадыгга бижиир темаларны “Педагогиктиг хыналдалар чорудар Федералдыг институт” дараазында угланыышкыннарлыг ажылдап кылган:

  1. «Угаан болгаш сагыш-сеткил илерээшкини».
  2. «Алдар-ат болгаш арын-нүүр айтырыглары». 
  3. «Тиилелге болгаш аштырыышкын».
  4. «Дуржулга болгаш чазыглар». 
  5. «Найырал болгаш өжээн». 

 

  1. «Угаан болгаш сагыш-сеткил илерээшкини».

Угаан болгаш сагыш-сеткил илерээшкини  чөрүлдээлиг билиишкин. Кижиниң хевирлеттинеринге, бот-хуузунуң шын үзел-бодалын, хамааты туружун тодарадырынга угаанның болгаш сагыш-сеткил илерээшкини  улуг салдарлыг. Кижиниң иштики делегейи кончуг нарын: угаанның кыйгызынга  чүректиң харыызы чүүлдешкек-даа, карышкак-даа бооп болур. Чүректиң кыйгызы угаанның харыызы-биле чүүлдеш-даа, чөрүшкек-даа бооп болур.

Чогаалчылар кижиниң иштики делегейиниң байдалдын амыдыралдың агымынга дүүштүр, онзагай аян-хөөнүг бижип чоруур. Чогаал маадырларының овур-хевиринде психологтуг карышкак ооң угаанының болгаш сеткилиниң чөрүлдээзинден үнер. Чогаалда чөрүлдээниң хөгжүлдези номчукчуну бодандырар, бодунуң туружун шын илередип чаңчыгарынга өөредир.

  1. «Алдар-ат болгаш арын-нүүр айтырыглары».

Угланыышкынның өзээнде кижиниң алдар-ады болгаш арын-нүүр айтырыглары турар. Алдар-ат болгаш арын-нүүр айтырыглары чечен чогаалда канчаар, кандыг уран-чурумалдыг аргалар күжү-биле илереттингенин тодаргайлап чырыдар. “Арын-нүүрнүң кыйгызы, шын кижизиттингени күштүг бе азы арга-меге, хоп, саттыныкчы, авыяастыг чорук күштүг бе?” деп  айтырыгга харыыны номчукчу амыдырал, чогаал-биле холбаштырып боду тывар.

Арын-нүүр айтырыгларынга кижиниң азып-түреп чоруурун чогаалчылар кичээнгейге ап чораан болгаш ам-даа чырыдып чоруур.

  1. «Тиилелге болгаш аштырыышкын».

Угланыышкынның кол үндезини чуртта төөгү-ниитилел, мөзү-шынар айтырыгларын шиитпирлээринге маадырларның тиилелгеге, аштырыышкынга таваржы берип болурунуң айтырыгларын чырытканы болур. Философчу айтырыглар болгаш психологтуг байдалдар чогаал маадырларның туружун илередиринге дөгүм болур, номчукчуну угаап-боданырар.

Тиилелге болгаш аштырыышкын айтырыглары кижиниң бодунуң иштики делегейинге хамаарыштыр бот-сайгарлып чоруурунга, өске кижилер-биле харылзаалар үезинде азы чурт, делегей чергелиг айтырыглар-биле холбаалыг бооп болур.

Төөгү болгаш кижиниң бодунуң хуу амыдыралынга хамаарыштыр “аштырыышкын” болгаш “тиилелге” деп билиишкиннер чечен чогаалда хөй талалыг чырыттынган.

  1. «Дуржулга болгаш чазыглар».

Угланыышкынның кол үндезини кандыг-бир маадырның иштики делегейиниң байдалын болгаш ооң амыдыралчы арга-дуржулгазының, частырыгларының дугайында угаап-боданыышкын болур. Чаңгыс кижиниң, чоннуң, ниитилелдиң дуржулгазын, чазыгларын кичээнгейлиг сайгарып тура, кижи төрелгетенниң чуртталгазының дүрүмнерин шиңгээдири, бот-хуунуң арга-дуржулгазын илередип чаңчыгарынче номчукчунуң туружу угланган болур. Амыдыралда болуушкуннарның төөгүлүг ужур-утказын, оларга хамаарыштыр маадырларның овур-хевириниң илереп келгенин холбаштырып сайгарары доозукчудан негеттинер.

Чечен чогаал амыдыралчы арга-дуржулганың болгаш частырыгларның аразында харылзааны көргүзүп, оларның дугайында ханы боданырынче номчукчуну углап турар. Частырыглардан чайлаар дуржулганы, херек кырында бурунгаар чүткүп амыдыраарынга чазыглар тургулай бээрин, оларны канчаар эдип алырын көргүскен чечен чогаалдар бар. Эттинмес, коргунчуг аар түңнелдиг чазыглар барын чечен чогаал көргүспүшаан, оларны болдурбазының, олардан чайлап чоруурунуң чугулазын угланыышкында чугулалап турарын көргүзер.

  1. «Найырал болгаш өжээн».

Аңгы-аңгы кижилер, бөлүктер, чоннар, чурттар аразының харылзаазында найырал болгаш өш-өжээн айтырыгларын чырытканынче кол кичээнгейни бо угланыышкында көдүрүп турар. 

Найыралчы харылзааларның чугулазын көргүспүшаан, ооң ниитилел болгаш кижилер аразынга үнезин, кандыг салдарлыын чечен чогаалдарда хөй чырыткан.

Найырал кижилерни эки орукче киирип кээрин база эжишкилер аразында найыралды чедир үнелевейн баар таварылгалар турарын тыва чогаалдарда көргүскенинге хамаарыштыр бот-хуузунда эскериглерин номчукчу ажыдар.  чогаал маадырларының аразычечен чогаалда чуруп турар. Кижилер, чон, чурттар аразында чөрүлдээлерни болгаш демиселди чавырылдырыптар улуг күш найырал болурун чечен чогаалдарга даянып, долу сайгарар сорулганы школа доозукчузу бодунуң мурнунга салып алыр.  

Түңнел чогаадыгның темаларын долу ажыдарының негелделери:

  • тематиктиг угланыышкыннарга дүгжүп турары;
  • түңнел чогаадыгның чогаал эртеминден дашкаар өске эртемнер, амыдырал-биле харылзаалыг болуп турары  (чогаадыгның кол сорулгазы кандыг-бир тодаргай чогаалдың чүгле ханы сайгарылгазын кылырынче угланмас ужурлуг, угаап боданыышкын колдап турар);
  • түңнел чогаадыгның темазын ажыдарынга, бадыткалдыг чижектер кииреринге хөй чечен чогаалдарны шилип ажылдап турары;
  • угаап сайгарарынга таарымчалыг байдалды кылып турары (шиитпирлээр ужурлуг чөрүлдээниң чогаадыгның темазынга дүүштүр ажылдап киирип турары);
  • доозукчуларның чогаадыг бижиир үезиниң хар-назыныга, ажылдаар харык-шинээнге дүгжүп турары (3 ш 55 мин.);
  • чогаадыгның темаларының тодаргай, шын болгаш тускай аянныг кылдыр тургузуп кааны.

Чогаадыгны дараазында 5 негелде ёзугаар хынаар: темага дүгжүп турары; бадыткалдыы, литературлуг чижектерни киириштирип турары; чогаадыгның тургузуу (композиция); бижимел чугаазының чедимчелии; чазыг чок бижиири.

Чогаадыгны өөредилге черлеринде Комиссия азы кожуун/ республика чергелиг эксперт комиссиязы хынаар.

 

Школа доозукчуларының төрээн чогаал шылгалдазынга ажыглаар чогаалдарның чижек даңзызы

2016-2017 өөредилге чылы

 

  1. «Угаан болгаш сагыш-сеткил илерээшкини».
  • М.Дуюнгар «Хлеб», “Авамның тону”.
  • К.Чамыян «Ханы дазыл».
  • В.Көк-оол «Хайыраан бот».
  • К.К.Кудажы “Таңды кежии”, “Степан Сарыг-оолдуң плантациязы”.
  • С.К.Тока “Дөңгүр-оол”.
  • О.К.Саган-оол “Дөспестер”.
  • С.С.Сүрүң-оол “Авазынга даңгырак”.
  • М.Б.Көжелдей “Төрээн чурттан ыракка”.
  • Ш.М.Суван «Чээн оол”.
  1. «Алдар-ат болгаш арын-нүүр айтырыглары». 
  • Ш.М.Суван «Азыранды”.
  • Х.М.Ойдан-оол «Эзир”.
  • К.К.Кудажы «Уйгу чок Улуг-Хем”, “Кызыл-Бөрттүг”.
  • А.К.Үержаа “Ажыл”, “300 харлыг кырган кускуннуң чагыы”.
  • С.С.Сүрүң-оол “Ногаан ортулук”.
  • А.А.Даржай “Он рубль”.
  • Э.Б.Мижит «Сүбедей”.
  • Э.Донгак “Эрги хонаштар”.
  1. «Тиилелге болгаш аштырыышкын».
  • В.Ш.Көк-оол «Самбажык”, “Хайыраан бот”.
  • М.Ы.Идам-Сюрюн «Союспаң”.
  • Х.М.Ойдан-оол «Эзир”.
  • С.С.Сүрүң-оол “Авазынга даңгырак”.
  1. «Дуржулга болгаш чазыглар». 
  • С.А.Сарыг-оол «Аңгыр-оолдуң тоожузу”, “Алдын-кыс”.
  • О.К.Саган-оол “Дөспестер”.
  • С.С.Сүрүң-оол “Авазынга даңгырак”.
  • С.К.Тока “Араттың сөзү”, “Дөңгүр-оол”.
  • Ф.Ш.Сеглеңмей «Тын дээш демисел”.
  1. «Найырал болгаш өжээн». 
  • Ч.Ч.Куулар «Шораан”.
  • К.Д.Чамыян «Ханы дазыл”.
  • Ш.М.Суван “Азыранды”.
  • О.К.Саган-оол “Эжишкилер”.

Немелде тайылбыр: Школа программазында кирбээн, темаларга дүүшкек чогаалдарны класстан дашкаар номчулга кичээлдеринге таныштырып ажылдап болур арганы башкы тургузуп аар.

Чогаадыгларга кол бодалды чырыдып турар темазынга дүүштүр сагыш-сеткилдиң (энерел сеткилдиң, хамааты туруштуң, тайып ужуп, даянып туруп кээриниң, деткимчениң) бот-тускайлаң илереп кээрин амыдырал болгаш чогаалдар-биле холбап көргүзеринче башкы углап, баштап бээр. Чаңгыс-ла чогаалда бердинген темаларны ажыдып болурунуң аргаларын таныштырып бээр.

Тыва филология лабораториязының

методизи  Л.Х.Ооржак ажылдап кылган.

 

Sorry, comments are closed for this post.

Яндекс.Метрика