“Тыва дыл Хүнүн” байырлаанывыс «Үш үне» деп аттыг төөгү-өөредиглиг диктант түңнелдери

“Тыва дыл Хүнүн” байырлаанывыс азы «Үш үне» деп аттыг төөгү-өөредиглиг диктант түңнелдери

Тыва Республикада бир дугаар эрткен «Тыва дыл Хүнүн» байырлаар ажыл-чорудулгаларның аразынга республиканың иштинге болгаш республикадан дашкаар тыва дылды билир чонга «Үш үне» деп аттыг төөгү-өөредилиг диктантыны бүгү Россияга болуп эрткен географтыг диктантыдан дөзевилеп ажылдап кылгаш, чонга бижиткен турган.

Диктантыны бижидериниң удуртулгазын ТР-ның өөредилге болгаш эртем  яамызының Күрүнениң бюджеттиг эртем албан чери «Национал школа хөгжүдер институт», ТР-ның Дээди Хуралының (Парламент) чанында Аныяктар Хуралы (Парламент), тыва дыл болгаш чогаал башкыларының Ассоциациязы алган. Диктантының онаалгаларын НШХИ-туң тыва филология лабораториязының ажылдакчылары кылган, онаалгаларның экспертизазын тыва дыл, литература эртеминге, Тываның төөгүзүнге, географтыг айтырыгларынга хамаарышкан тускай эртемниглер эрттирген болгаш, эдилге-чазалганы, сүмелерни берген. Диктант дугайында медээни чонга таныштырып чедирерин кожууннарның тыва дыл, чогаал башкылары баш бурунгаар кылып, “Тыва дыл Хүнүнге” байырымныг, харыысалгалыг шинчини кииргеннер. КТРК “Тыва” байырлал бетинде дорт эфирни организастап, тыва дылды өөренириниң, салгалдарга арттырып бээриниң чугулазын көдүрген. ТР-ның Дээди Хуралының (Парламент) чанында Аныяктар  Хуралының (Парламент) кежигүннери кожууннарның администрациялары, сумуларның удуртулгалары-биле дорт харылзааны тудуп, Тывада бир дугаар эртип турар улуг байырлалдың эрттиринге таарымчалыг байдалдарны тургускан.

Диктантының чон аразынга чорутканының кол сорулгазы республиканың чонунуң төрээн дылынга хумагалыг чоруурун чедип алыры, ону салгалдарга арттырарының таарымчалыг аргаларын тургузарының айтырыгларын көдүрери; Тыва Республиканың географтыг байдалын, төөгүзүн, культуразын, чоннуң ажыл-амыдыралын өөрениринге сонуургалды бедидери; республиканың чонунуң тыва дыл, чогаал, төөгү талазы-биле билииниң деңнелин тодарадыры турган.

Сөөлгү үеде чамдык кижилерниң аразында төрээн дылын херекке албас таварылгалар, ада-иелерниң иштинден тыва дылды уругларга өөредири артык шүүдел, ону өөредири чугула эвес дээн хөөннүг бодалдар дүвүрелди оттуруп турар.

Тыва дылды өөредириниң чидиг айтырыгларынга хамаарыштыр чоннуң үзел-бодалын тодарадып алыры, массалыг медээ чепсектериниң ук айтырыгга хамаарыштыр киржилгезин мөөңнээштирери база тыва дыл, чогаал, төөгү талазы-биле тыва кижи бүрүзү билиин бот-хуузунда хынанып, билииниң деңнелин тодарадып алырынга арга бээри сорулганы боттандырарының угланыышкыннары турган.

Тываның Чазааның улуг деткимчезин алган чараш байырлал – “Тыва дыл Хүнү” Тывада база оон дашкаар чурттап чоруур улуг, биче чоннуң төрээн дылынга сонуургалын, ону өөренир идепкейин көдүрген. Кижиниң хамааты туружунуң шын хевирлеттинеринге, бедик культуралыг, делгем көрүштүг болурунга төрээн дылды билириниң чугулазы илереп кээр деп даап бодаашкыннар турган. Баш бурунгаар даап бодаашкынның түңнелдери шын болганын диктантының киржикчилериниң хөйү, ук шимчээшкинге өөреникчилерниң, студентилерниң, албан-хаакчыларның, пенсионерлерниң сонуургалдыг киржип келгени бадыткап турар.

Диктантының түңнелдеринден алгаш көөрге, бөдүүн ажылдакчылардан эгелээш, улуг эрге дужаалда ажылдап чоруур удуртукчуларга чедир тыва дылды школа назыны четпээн назылыг уруглар албан черлеринден, школа, ортумак, дээди өөредилге черлеринге чедир өөредиририниң чугулазын илереткен.

Онаалгалар 31 айтырыгдан тургустунган, ооң иштинде Тываның төөгүзүнге, чер, туруш талазы-биле айтырыгларга хамаарышкан база шын бижилгениң, улустуң аас чогаалынга хамаарышкан айтырыгларны киирген.

Айтырыгның шын харыызын билбезе-даа, кижиниң логиктиг боданыр арга-шинээн  сайзырадырынче угланган, амыдырал-биле холбаалыг онаалгалар бар. Бодунуң төрээн чериниң төөгүзүнге, ыдыктарынга хамаарыштыр кижи боду ыядып: “Мону билбес, чөгенчиимни, дадайым” деп бодандырган айтырыглар турганын 3106 киржикчилерниң харыыларындан илереп кээр болган.

И.Ү. Бадраның бижээни “Арзылаң Күдерек” деп номунга хамаарышкан айтырыгны номчааш, “Бо айтырыгны канчап салып аар силер? Күдерек деп сөс бар ышкажыл, улус дораан харыызын билип кааптар” деп бир киржикчи чемелээн чүве. Ук айтырыгга мынчаар харыылаар бодаан ийик бис, ийе, чогаалды номчуваан-даа болза, даап бодап харыылай кааптары билдингир херек. А ук айтырыгның ужур-утказын алгаш көөр болза, ооң онаалгаже кииргениниң чылдагааны көңгүс аңгы: даштыкы Моол күрүнеге оон-моон кызып, кыйдырып чорааш, акша-лаң-биле безин көгүдерге, Тывазының адын сыкпаан, бодунуң туруштуун көргүскен кончуг шыырак, сүр-күчүлүг мөге Күдеректиң туруштуг чораанын аныяктарга таныштырары турган. Чажыргаш канчаар, улуг-биче хүрештер (маргылдааларының) үезинде мөгелер аразында дугуржуп хүрежир апарган деп чугаа чон аразында дыңналып турар, ол чараш эвес таварылгалар бооп турар. Мөге кижи кажан-даа бодунуң тура-соруун чидирбес ужурлуг.

Тываның ыдык тугунуң авторун хөй кижилерниң билбес болганы кончуг хомуданчыг болган.

Диктантының баштайгы үш айтырыгларын киржикчилерниң тыва чогаалчыларның чогаалдарын билиринче база логиктиг боданып харыылаарынче угландырган. Чижеглеп чугаалаарга, 3 дугаар онаалгада бердинген айтырыгга харыыны бээри нарыыдай берген дижик, диктант киржикчизи В.Ш. Көк-оолдуң “Пионер чараш” деп чогаалы – шүлүк, а С.К. Токаның “Боттанган күзел” деп чогаалы шии жанры деп даап бодапкан болза, шын харыы С.А. Сарыг-оолдуң “Аңгыр-оолдуң тоожузу” (проза жанры) деп билип аптар турган чадавас.

Чамдык айтырыгларны аныяктар билбейн баары чөптүг, ылаңгыя 31 дугаар айтырыг мындыг уткалыг: “1943 чылдың февраль айда бүдүн чартык ай дургузунда Тываның чөөн кезиин (Кызыл – Туран – Тоора-Хем – Хараал-Чыргаланды – Сарыг-Булуң – Самагалтай – Бай-Хаак – Элегест – Кызыл маршрутту) эргип эртер даалга күүсеттинген турган. Хаак маршрудунуң дайынчы сорулгазын күүсеткеннерни шаңнаар дугайында чарлыкка ады кирген хаакчылар кымнар болганыл? Даңзыда ады кирген 6 хамааты аразындан 3 шын  харыыны тывыңар”. Бо нарын айтырыг, ооң харыызын бичии назылыглар тыппайн-даа баар болза, кадыг, берге дайын чылдарында тыва чоннуң хамааты туружунуң быжыг чораанын, төрээн чериниң адын сыкпас дээш, бурунгаар тура-соруктуг, салган күзелин чедип ап чораанын билип алыр.

Тывада онзагай эм шынарлаг Тарыс аржаанының дугайында айтырыг мынчаар салдынган: “Тарыс аржааны далай деңнелинден каш метр бедикте база кайы сынга хүрээлеткен чыдарыл?”. Киржикчи аржаанның кайы сында хүрээлеткенин билир болза, каш метр бедикте чыдарын сактып аар азы бедиин билир болза, кайы сында хүрээлеткенин тып аар турган эвеспе.

Түрк дылдарның төрел бөлүктеринге хамаарышкан база Тываның географтыг туружунга, аң-мең, куш аймаанга, ёзу-чаңчылдарга, алдарлыг кижилерге дээш оон-даа өске төөгү уткалыг айтырыглар киржикчилерге бергедээшкиннерни тургускан бооп турар. Тыва дылда 7 падеж бар, Оюн-оол Доктугу оглу Сат – Тыва Республиканың күрүне тугунуң автору, Тываның улустуң чогаалчызы М.Б. Кенин-Лопсан “Улуг-Хемниң шапкыны”, “Читкен уруг”, “Тыва хамнарның алгыштары” деп номнарны бижээнин хөй кезиивис билбес болдувус. Шей деп биживес, ышкажыл дээр, бо хүн – бөгүн, чоларга – чугаалаарга, ортуп – олуртуп, дургаш – тургаш, картай – катай, мойнорал – моюн ораар деп бижиирин утпас боор бис.

Ниитизи-биле «Үш үне» деп аттыг төөгү-өөредилиг диктантыны бижииринге 17 кожуун болгаш Ак-Довурак, Кызыл хоорайдан чон киришкен. Оон аңгыда Интернет четкизинче кирип, харыылаан улус база бар.

Ак-Довурак хоорайның 5 (даг техникуму болгаш 4 школа), Кызыл хоорайның 25 шөлдеринге (9, 3, 2, 11, 7, 5, 14, 15 дугаарлыг школалар, “Аныяк”, Н.К. Крупская, К. Чуковский аттыг база караа көрбестер ниитилелиниң библиотекалары, ТКУ, ТР-ның Аныяктар яамызы, Кызыл хоорайның өөредилге департаментизи, Кызыл хоорайның культура департаментизи, Арт-төп “Найысылал”, ТР-ның Дээди Хуралы, Культура яамызы, ТР-ның Алдан-Маадыр аттыг национал Музейи, Кызыл хоорайда кеш аарыгларының эмнелгези, РФ-ның социал камгаладылга фондузунуң ТР-да регионалдыг салбыры, ТР-ның КТРК “Тыва”, уруглар болгаш өг-бүле камгалалының төвү, ТР-ң девискээринге хамааты камгалал, чурттакчы чонну база девискээрни онза байдалдардан болгаш сугларга камгалаар ажыл-чорудулганы хандырар талазы-биле агентилели, тыва культура төвү) 562 киржикчилер бодунуң билиин шылгап келгеннер.

«Үш үне» деп аттыг төөгү-өөредилиг диктантыны бижииринге Тыва Республиканың 17 кожууннарының чону киришкен.

Бай-Тайга кожуунга 6 шөл (Хемчик, Кара-Хөл, Кызыл-Даг, Шуй, Тээли), Барыын- Хемчик кожуунга – 3 (Кызыл-Мажалык, Дөң-Терезин, Хөнделең), Мөнгүн-Тайга кожуунга – 3 (Мугур-Аксы №1, №2 школалары, Мөген-Бүрен), Чөөн-Хемчик кожуунга 1 шөл (Хайыракан), Сүт-Хөл кожуунга – 4 (Ак-Даш, Суг-Аксы, Ишкин, Бора-Тайга), Өвүр кожуунга – 5 (Дус-Даг, Солчур, Ак-Чыраа, Солчур, кожуун чагыргазы),  Чаа-Хөл кожуунга – 1 (Чаа-Хөл), Улуг-Хем кожуунга – 6 (Арыскан, Шагаан-Арыг №1, №2 школалары, Торгалыг, Ийи-Тал, эдип-чазаар колония), Таңды кожуунга – 10 (Бай-Хаак, Кызыл-Арыг, Усть-Хадың, Успенка, Балгазын, Межегей, Кочетово, Бай-Хаак, Сосновка, кожуун чагыргазы), Тес-Хем кожуунга – 5 (Самагалтай №1, №2 школалары, Ак-Эрик, Шуурмак, О-Шынаа), Эрзин кожуунга – 1 (Эрзин), Тере-Хөл кожуунга – 1 (Кунгуртуг), Тожу кожуунга – 3 (Ий, Адыр-Кежиг, Тоора-Хем), Каа-Хем кожуунга – 6 (Суг-Бажы, Бүрен-Бай-Хаак, Дерзиг-Аксы, Бояровка, Бүрен-Хем, Кундустуг), Кызыл кожуунга – 3 (Сукпак, Шамбалыг, Ээрбек), Пии-Хем кожуунга – 6 (Туран №1, №2 школалары, Аржаан, Хадың, Сушь, Сесерлиг), Чеди-Хөл кожуунга – 1 шөлдер ажылдаан.

Диктантыны бижээн киржикчилерниң ниити саны – 2972 кижи болган. Кожууннарга  – 2148, Ак-Довурак хоорайга – 174, Кызыл хоорайга –  562, интернет четкизинче кирип бижээннерниң саны 88 болган.

Диктантыны дараазында принциптерге даянып кылдынган: эки тураның киржилгези, ажыл-чорудулгага таарымчалыг байдалды тургузары, үе сагыыры база ниити хыналданы чаңгыс аай чорудары. Бо улуг шимчээшкин чоннуң сонуургалын алган деп түңнеп болур. Чүге дээрге чамдык харыы саазыннарда киржикчилер тыва дылды школа назыны четпээн албан черлеринден эгелээш, Тываның ортумак, дээди өөредилге черлеринге чедир өөредирин катап-катап чугулалап, боттарының саналдарын кииргеннер. Чамдык ийи-чаңгыс чазыглар эрте бергенинге хамаарыштыр баш бурунгаар буруувусту миннип тур бис.

Улуг шимчээшкинге киржип, тыва дылды амгы салгалга өөредип, келир салгалдарга арттырып бээриниң айтырыгларының чугулазын шиитпирлээринге саналдарын киирген диктантының бүгү киржикчилеринге улуу-биле четтиргенивисти илереттивис. Алган баллдары эвээш азы бедик болганын бот-хуузунда сайгарып, диктантыга киржип келген кижи бүрүзү бодунга кандыг-ла бир түңнелди кылган деп билип турар бис. Кол-ла демдеглексээн чүүлүвүс – улуг, биче назынныг чоннуң сонуургалының улуг болганы. Республика иштинге чонну хаара тудар солун, ажыктыг ажылдарны чорудары херек-тир.

Ам адаанда таблицаларда диктантының ниити түңнелдеринге хамаарыштыр сан-чурагайны киирдивис. Диктантының киржикчизи шупту айтырыгларны шын харыылаанының түңнелинде, 80 балл алыр ужурлуг. 40 баллдан азы ниити харыының чартыын алганындан өрү харыыларга даянып, кожуун бүрүзүн аңгылап көөрге, түңнел мындыг болган.

Кожуун Киришкеннер 40-50 б. 50-60 б. 60– 70 б. 70-80 б.
1 Бай-Тайга 167 41 56 44 2
2 Барыын-Хемчик кожуун 153 54 43 12 3
3 Чөөн-Хемчик кожуун 55 15 14 12 1
4 Монгун-Тайга кожуун 155 52 40 27 9
5 Өвур кожуун 166 56 40 13 2
6 Сүт-Хөл кожуун 111 28 42 17 1
7 Чаа-Хөл кожуун 70 28 12 12 2
8 Улуг-Хем кожуун 126 16 25 51 11
9 Таңды кожуун 178 47 42 46 7
10 Чеди-Хөл кожуун 113 43 2
11 Эрзин кожуун 39 16 6 3 1
12 Тес-Хем кожуун 149 29 55 39 3
13 Кызыл кожуун 69 17 22 19 6
14 Тере-Хөл кожуун 31 7 13 5
15 Тожу кожуун 125 43 43 20 3
16 Каа-Хем кожуун 104 28 33 19 3
17 Пии-Хем кожуун 337 91 114 42 21
Ак-Довурак хоорай 174 63 61 28
Кызыл хоорай 562 157 175 110 25

Ниитизи-биле:

Эрткен чери Киржикчилер 40-50 б. 50-60 б. 60– 70 б. 70-80 б.
1. Кожууннар 2148 611 572 381 75
2. Ак-Довурак 174 63 61 28
3. Кызыл 562 157 175 110 25

Киржикчилерниң хар-назынын барымдаалап көөрге, мындыг түңнел үнүп келген.

Кожуун Киришкеннер  20 хар четпээн 21-40 х. 41-60 х. 60-80 х.
1 Бай-Тайга 117 0 76 64 1
2 Барыын-Хемчик кожуун 153 3 75 65 3
3 Чөөн-Хемчик кожуун 55 3 31 15 3
4 Монгун-Тайга кожуун 155 0 65 30 5
5 Өвур кожуун 166 5 60 77 0
6 Сүт-Хөл кожуун 111 17 42 47 5
7 Чаа-Хөл кожуун 70 0 18 14 2
8 Улуг-Хем кожуун 126 0 66 47 2
9 Таңды кожуун 178 4 86 66 9
10 Чеди-Хөл кожуун 110 1 64 40 5
11 Эрзин кожуун 39 0 21 9 3
12 Тес-Хем кожуун 149 5 63 65 2
13 Кызыл кожуун 69 8 29 31 0
14 Тере-Хөл кожуун 31 9 9 12 2
15 Тожу кожуун 125 4 78 36 0
16 Каа-Хем кожуун 104 13 47 28 6
17 Пии-Хем кожуун 337 55 144 99 13
Ак-Довурак хоорай 174 25 80 48 21
Кызыл хоорай 562 32 248 148 36

Ниитизи-биле:

Эрткен чери Киржикчилер 20 хар четпээн 21-40 х. 41-60 х. 60-80 х.
1. Кожууннар 2148 184 974 745 61
2. Ак-Довурак 174 25 80 48 21
Кызыл 562 32 248 148 36

Ниити түңнелди кылып турар коммисия кежигүннери онаалгаларның күүселдезиниң  шынарын дараазында деңнел-биле үндүргеш, тергииннерге хүндүлүг бижиктерни  байырлыг байдалда тыпсыр деп түңнээн: 76-80 – шыырак деңнел, 75-70 – шору деңнел, 71– 65 ортумак деңнел.

Эрткен чери Киржикчилер 76-80 балл 75-71 балл 70 – 66 балл
1. Кожууннар 2148 4 39 123
2. Ак-Довурак 174 7
3. Кызыл 562 19 13 47

Онаалгаларны кылып тура, киржикчилер аразындан ат, фамилиязын, хар-назынын айытпаан болганы-биле саннарда карышкактар болу бээриниң магадылалы барын дыңнадып каалы.

Чурттап турар төрээн черивистиң географтыг байдалын, ёзу-чаңчылдарын, дыл болгаш төөгү талазы-биле айтырыгларын, Тываның чогаалчыларының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын билир деңнеливисти тодарадырынга хамаарыштыр кандыг түңнел үндүрүп болурун силер болгаап көрүңер, номчукчулар. Тыва төөгүзүнде бир дугаар улуг шимчээшкинни эгезинден төнчүзүнге чедир кады демнежип ажылдаан эш-өөрге база катап өөрүп четтиргенивисти илереттивис.

Лидия Ооржак, ТР-ның НШХИ-туң

тыва филология лабораториязының методизи

 

 

 

 

 

Sorry, comments are closed for this post.