С.К. Токаның чогаалдарынга номчулга конференциязы

Номчулга конференциязы уругларның чогаалга сонуургалын оттурар болгаш шилип алган чогаалын бодамчалыг, хандыкшылдыг номчуурунга өөредип чаңчыктырар.

Номчулга конференциязы тыва литераутарның класстан дашкаар ажылдарның аразында база бир кол чернии элеп турар. Ол өөреникчилениң чогаалга сонуургалын оттурар, бодамчалыг номчуурунга чаңчыктырып өөредир. Конференцияга сайгарган чогаал бүрүзү уругларның сагыш-сеткилин байыдар, уранчыдар, чараш чүүлге ынак болурунга, ону үнелеп билиринге чаңчыктырар болгаш эстетиктиг кижизидилгеге улуг салдарны чедирер.

С.И. Ожеговтуң словарында “Конференция” деп терминге дараазында тодарадылганы берген:

“Конференция — кандыг-бир күрүнелерниң, төлээлекчилерниң, организацияларның, бөлүктерниң чөвүлел хуралы, улуг чыыжы”.

“Конференцияга кандыг-бир азы практика талазы-биле айтырыгны шиитпирлеп чугаалажыр, сайгарар сайгарылга болур. Кол-ла утказы — кижилерниң хуралы, чугула айтырыгны шиитпирлээр, аңаа кижилер аразында чогаадыкчы арга-дуржулгазын солчур” [СРЯ, 239].

Л.А. Николаевтиң ажылында ооң кол ажыглаар аргазы — дискуссия (маргылдаалыг айтырыгның шынын тывар чугаалажыышкын, калбак шүгүмчүлел), а ооң түңнели — бодалдар солчуушкунунуң сайгарылгазының үезинде тывылган тодаргай чижектер, барымдаалар, бадыткалдар, чугаалашкан айтырыгның боттанырынга сүмелер, хемчеглер, даалгалар [Николаев, 4].

Амгы үеде эртем-практиктиг конференциялар класстан дашкаар ажылдарның бир хевири кылдыр калбаа-биле чоруттунуп турар. Конференция үезинде өөреникчилер боттараның шинчилелдериниң түңнелдерин таныштырар аргалыг болур, аңаа дыл-домаа сайзыраар, бодалдарын дес-дараалаштыр илередип билиринге чаңчыктырар.

Конференция салдынган сорулгазының аайы-биле үш хевирлиг болур.

  1. Рекомендациялыг номчулга конференциязы өөреникчилерниң номчуур чогаалын шилип алырынга дузалаар.
  2. Отчеттуг конференция — өөреникчилер (ай, улдуң, чартык чылда) номчаан чогаалдарынга түңней аарак эрттирер.
  3. Тематиктиг конференеция — кандыг-бир тодаргай темага, бир чогаалчының ажыл-чорудулгазынга азы бир номунга эрттирери.

Номчулга конференциязын кол болгаш хөгжүмнүг деп ийи кезектиг эрттирерге, эптиг болгаш дээштиг.

Кол кезээнге темага хамааршыкан илеткелдер, дыңнадыглар, айтырыгларга харыылар. Сайгарып турар чогаалда чогаалчының көрүжү-биле илередиксээн кол бодалын амгы үении-биле проблемниг кылдыр сайгарарын оралдажыр.

Конференцияны эрттирериниң чуруму:

  1. Конференцияны бөлгүм удуртукчузу азы бөлгүм кежигүнү ажыдып болур.
  2. Айтырыгларга күзелдиг өөреникчи бүрүзү харыылаар. Ол чорук конференцияны солун эрттиреринге идигни бээр.
  3. Конференция эрттирип турар үеде башкы чүве чугаалап турар өөреникчини, херек апарганда шын харыыже угландырар.
  4. Түңнелди башкы азы башкарыкчы өөреникчи кылып болур. Үстүкү класстарга конференцияны чечен чогаалга сундулуг, ону сонуургаар азы кайы-бир бөлгүмнүң идепкейлиг киржикчизи өөреникчилер башкарып, эрттирер болза улам эки, чедимчелиг, чүге дээрге:
  • Бир дугаарында, өөреникчилерге улуг бүзүрел, идегел;
  • ийиде, харыысаалга;
  • үште, өске өөреникчилерге үлегер-чижек;
  • дөртте, башкының ажылының түңнели.

Хөгжүмнүг кезээнге сайгарып турары чогаалчының чогаалдарындан  үзүндүлерге уран номчулга, сценажыткан көргүзүглер оюну, ыры апарган чогаалдарын күүседири, чогаалдарынга өөреникчилерниң чураан чуруктары болгаш хана солуннар делгелгези организастап болур.

Конференция эрттирериниң дугайында чарлалды 2 неделя бурунгаар аңаа чугаалажыр дээн айтырыгларны парлааш, литература кабинединге азар. Айтырыгларны башкы баш бурунгаар тургузуп, белеткеп, ажыглаар литература даңзызын база айтып алган турар.

Конференцияның солун болгаш дээштиг, кижизидкчи уткалыг болуру планны чедимчелиг тургузуп, илеткелчилерниң дыңнадыгларын чогуур деңнелге хөйге таныштырарындан база хөгжүмнүг кезээниң белеткелинден кол хамааржыр.

Ынчангаш кандыг-даа массалыг ажыл эрттирерде, чогаадыкчы бөлүктү тургузуп алыр. Аңаа тыва чогаал кабинединиң чөвүлелиниң идепкейлиг кежигүннери, чогаал сонуургап чоруур өөреникчилерни киириштирип, бөлүктүң даргазын соңгуп алыр.

Тыва чогаал кабинединге консультация пунктузун тургускаш, аңаа чорудар ажылдарның планын дугуржуп, белеткелин чорудар.

С.К. Тока — тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи сураглыг чогаалчы. Ооң чогаалдары боттуг амыдыралга даянган, төөгүлүг узун орукту эрткен. Ынчангаш үстүкү класстарга С.К. Токаның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынга хамаарыштыр дараазында темаларны сүмелеп болур:

  • Күш-ажылчы чоннуң төөгүлүг салым-чолу — “Араттың сөзүнүң” кол темазы.
  • Күш-ажылчы чон дарлал адаанда.
  • Тас-Баштыгның овур-хевири.
  • Чоннуң оттуушкуну, демиселче көдүрлүүшкүнү.
  • Улусчу Тывага чаа амыдырал дээш демиселдиң темазы.
  • Улустарның найыралының темазы.
  • Трилогияның уран-чечен онзагайлары.

Ук темаларны улам сайзырадып, делгемчидери башкының чогаадыкчы чоруундан, өөреникчилерниң сонуургалындан хамааржыр. Башкы номчулга конференцияларының тематиказын тургузарда, өөреникчилерниң билиин, сонуургалын, хар-назынын, библиотекаларның фондуларын барымдаалаары чугула.

Литература

  1. Алдын-оол Х.С. Аянныг номчулга. – Кызыл, 1983.
  2. Забелина Г.А. Женщины Тувы в семье и обществе в первой половине ХХ века. — Кызыл, 2010.
  3. Калзан А.К. Тыва литература. Тыва ортумак школаның VIII-X класстарынга өөредилге ному. – Кызыл, 1987.
  4. Кудажы К-Э. Тывыкы, Тока, Салчак Калбакхорекович: [С. Токаның допчу-намдарынга хамаарыштыр чогаалчының хуу бодалы] / К-Э. Кудажы // Шын, 2005. — Июнь 16, 18.
  5. Куулар Д.С. Берге салым-чолдуг чогаалчы: [С. Токаның 90 харлаанынга] / Д.С. Куулар // Шын, 1991. — Дек. 14.
  6. Куулар Д.С. Эң-не сурагжаан тыва кижи: [С. Токаның дугайында] / Д. Куулар// Тока, С.К. Улуг-Ужарже: чыынды чогаалдар / С.Тока. — Кызыл, 2001. — Ар. 5-18.
  7. Литература 5-10 классы. Изучение творчества А.С. Пушкина: уроки, рекомендации, внеклассные мероприятия / Автор-сост. Н.Ф. Ромашина. – Волгоград: Учитель, 2011.
  8. Монгуш А.М. Методиктиг сүмелер. Ортумак школаның VI клазының “Төрээн чогаал” ному-биле ажылдаар башкыларга дузаламчы. – Кызыл, 1982.
  9. Монгуш А.М. Методиктиг сүмелер. Ортумак школаның VII-ги клазының “Төрээн чогаал” ному-биле ажылдаар башкыларга дузаламчы. – Кызыл, 1986.
  10. Найыралдың ыраажызы: [чогаалчы, удуртукчу С.К. Токаның төрүттүнгенинден бээр 100 харлаанынга библиотекаларга эрттирер хемчеглерниң методиктиг сүмези]. — Кызыл, 2001.
  11. Ооржак М.Ч., Ооржак С. Т-С. 9-10 класстарга класстан дашкаар номчулга ному. – Кызыл, 2002.
  12. Салчак К.Б., Салчак Л.П. уруглар кижизидилгезиниң дугайында башкыларга болгаш ада-иелерге методиктиг сүмелер. – Кызыл, 1982.
  13. Салчак В.С. “Бөрүлерни аңнаары” деп чечен чугааның төөгүзүнге хамаарыштыр: (прототиптер дугайында) / В.С. Салчак // Улуг-Хем, 2002. — №1. — Ар. 158-164.
  14. Салчак В.С. Тыва чогаалчылар болгаш чогаалдар дугайында демдеглелдер / В.С. Салчак. — Кызыл, 2005. — 52-60.
  15. Самдан З.Б. “Араттың сөзүнүң” тыва чечен чогаалда онзагай туружу / З.Б. Самдан // Улуг-Хем, 2002. — №1. — Ар. 146-152.
  16. Тока Салчак Калбакхорекович // Тываның чогаалчылары. Писатели Тувы. — Кызыл, 2001. — Ар. 4-5.
  17. Тува литературная: библиограф. указ.: вып. 2 / авт.-сост.: М.А. Хадаханэ, Л.М. Чадамба, Е.М. Ак-кыс, Г.М. КомбуҢ НБ им. А.С. Пушкина Респ. Тыва. — Кызыл, 2008.
  18. Тыва дыл башкыларының ажылдарының дуржулгазындан (Тыва болгаш орус дылдар башкылаашкынының талазы-биле II-ги эртем-практиктиг конференциязынга). – Кызыл, 1966.
  19. Чамзырын. М.Ч., Чамзырын Е.Т. Самагалдай ортумак школазы: Арга-дуржулга дилээшкиннер, класстан дашкаар чорудар ажылдар. – Кызыл, 1998.
  20. Чамзырын Е.Т. Төрээн чогаалды өөредириниң теоризы болгаш методиказы. – Кызыл, 2005.
  21. Чамзырын Е.Т. Тыва ортумак школага төрээн чогаалды башкылаарының профессионал белеткелинге педагогиктиг практика. – Кызыл, 2007.
  22. Чамзырын Е.Т. Тыва литератургага класстан дашкаар ажылдар. — Кызыл, 2015.

Чогаалдар даңзызы. Проза.

  1. Мээң сактыышыкыным: очерк. — Кызыл, 1941.
  2. Тос чадырда: тоожу. — Кызыл, 1944.
  3. Араттың сөзү: 1-ги ном. — Кызыл, 1951.
  4. Араттың сөзү: 1-ги ном. — Кызыл, 1956.
  5. Чаа Тыва. Октябрьның оглу. — Кызыл, 1957.
  6. Ада көрбээнин оглу көөр: тоожу. — Кызыл, 1963.
  7. Чаа Тыва: тоожу. — Кызыл, 1964.
  8. Ийи хемнерниң баштары: очерктер. — Кызыл, 1965.
  9. Араттың сөзү: роман 1 ном. — Кызыл, 1967.
  10. Араттың сөзү: роман 2 ном. — Кызыл, 1968.
  11. Чоннуң оглу: тоожу. — Кызыл, 1970.
  12. Хайыраканчылар: тоожу. — Кызыл, 1971.
  13. Чогаалдар чыындызы: 5 т. — Кызыл, 1976.
  14. Хомду дайыны: тоожу. — Кызыл, 1984.
  15. Улуг ужарже: чыынды чогаалдар. — Кызыл, 2001.

Шии чогаалдары

  1. Херээжен: шии. — Кызыл, 1935.
  2. Үүр даргазынга үш чыл болдум: шии. — Кызыл, 1938.
  3. Боттанган күзел. — Кызыл, 1962.

 

Sorry, comments are closed for this post.