Чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын өөредири. (С.К. Тока)

 

Ниити өөредилгениң Күрүнениң Федералдыг стандартының негелдези-биле школа бүрүзү бодунуң ажылын эде тургузуп, чогаадыкчы доозукчуну хевирлээри болур, а ону чедип алырда, өөреникчилерни янзы-бүрү ажылдарга кирииштирип, боттарының школага алган билиин амыдыралга ажыглап билирин чедип алыр. Стандарттың методологтуг үндезини “Тыва Республиканың өөредилге черлеринге кижиниң сүзүүн болгаш мөзү-шынарын кижизидип сайзырадырының концепциязы болур. Ол сорулганы боттандырарда, литература кичээлдери тускай черни ээлеп турар.

Ниити өөредилге черлериниң школа программазында тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи, сураглыг чогаалчы С.К. Токаның намдарын болгаш чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын 10-гу класска өөренир. Программада авторнуң “Каргыга чорааным” (9 кл.), “Араттың сөзү” деп романдан чамдык шилиттинген эгелерни киирген (6 класс).

Литература кичээлдеринге чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын салым-чолун, аажы-чаңын ооң чурттап чораан үезинге хамаарыштыр эстетиктиг болгаш төөгүлүг көрүжүн тайылбырлаарда, ооң бижээн номнарының өскелерге дөмейлешпезин демдеглевишаан, чогаалдарында ону канчаар илереткенин тайылбырлаар. Чижээлээрге, С.К. Токаның “Араттың сөзү” деп романында социал-политиктиг утка хевирлеттинген, “Каргыга чорааным” — документалдыг очерк.

Моон алгаш көөрге, чогаачының делегей көрүүшкүнү, чурттап турган үези чечен чогаалга илереттинер. Ынчангаш чогаалчының намдары болгаш чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын өөренири хөй сорулгалыг:

  1. Чогаалчының амыдыралы, чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы, чогаалдарының маадырлары-биле таныштырары.
  2. Чогаалчының амыдыралынга болгаш чогаалдарынга даянгаш, ол үениң төөгүзүн болгаш литературлуг байдалын хайгаараар, сайгарар.
  3. Өөреникичлерниң шинчилел ажылдарын чорудар, оларга кижизидилгеге ажыктыг талаларын өөренип көөр.

Чогаалчының допчу-намдарын болгаш чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын өөредирде дараазында бөлүктерге хуваап ап болур:

— бот-намдарынга: төрүттүнген чери, өөренип чораан чылдары болгаш хуу амыдыралынга хамаарыштыр;

— чогаадыкчы намдарынга: кажан чогаал бижип эгелээнил, баштайгы чогаалы кажан, каяа үнгенил, кандыг темага, жанрларга бижип чорааныл д.о.ө. Ниитизи-биле чогаадыкчы ажылынга хамаарышкан айтырыглар болур.

Чогаалчының допчу намдарын болгаш чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын өөредип тура, башкы чогаалчы салым-чаяанны эң-не бедик ат деп чүүлдү демдеглеп билиндирери чугула. Башкы С.К. Тока дугайында чугаалап тура, ооң чүгле өөредилге номнары-биле база кызыгаарланмас ужурлуг, чогаадыкчы дилээшкиннерни чорудар, эртем-ажылдарынга, архив материалдарынга даянып болурун сүмелеп турар бис. Бо айтырыгны шиитпирлээрде уругларның хар-назынынга даянып, класс аайы-биле аңгылап ап болур:

Ортаакы класстар. Ортаакы класстарның өөредилге номнары идея-тематиктиг принцип-биле тургустунган болганда, 6 класска – чогаалчы дугайында сактыышкынныг чугаа, ооң дугайында кыска сөс болгаш ооң хөрек чуруу-биле таныштырар. Өөреникчилер чогаалчы-биле таныжып, чогаал-биле ооң амыдыралының харылзаазын тургузар. 7 класска ол-ла билиглерин улам быжыглап, класстан дашкаар номчулгага“Араттың сөзүнүң” бирги ному-биле танышканын чугаалажып, сайгарылгалыг анализти чорудуп тура, 9 класска катап база ужуражып  “Каргыга чорааным” деп очериги-биле таныжарын сагындырар.

Чогаалчыларның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы-биле таныштырылга кичээлге чүгле башкының чугаазы-биле холбавайн, ортаакы класстардан эгелеп, чогаалчының намдарының чамдык кезектери-биле таныштырылгазын проблемниг кичээл кылдыр эрттирип болур. Чогаалчының мурнунда таварышкан бергелерни өөреникчилер ажып эртер кылдыр канчаар тургусса экил дээн чижектиг айтырыгларже углаар. Ынчангаш ортаакы класстарга өөреникчилер беседа, чогаалчы дугайында кол билиглерни ап, үстүкү класстарга чогаалчының чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын өөрениринге белеткелди башкы чорутканы болур.

10-гу класска С.К. Токаның чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын өөредип тура, өөреникчилерге допчулал лекция кичээлди эрттирип тура, литературага сонуургалдыг өөреникчилерни дузалакчылар кылгаш, кичээлди чорудуп болурун сүмелеп турар бис. Дараазында схеманы кол өзек кылгаш, оон-даа өске талаларындан чогаадып болур кылдыр бердивис.

Төөгүлүг болуушкуннар С.К. Тока
1901 1901 чылдың декабрь 15-те Каа-Хемниң Мерген деп черге төрүттүнген.
1925 Баштайгы тыва сургуулдар-биле кады Москваже КУТВ-ка өөренири-биле чоруткан.
1929 Тываның партия организациязының удуртукчузу бооп ажылдап эгелээн чылы.

 

Амыдыралында төөгүлүг эрткен оруктар Кол-кол болуушкуннар Эртемденнерниң үнелээни өзек цитаталар
     

 

Ол ышкаш чогаалчыга хамааршыкан литературлуг кежээлер, олимпиадалар, номчулга конференциялары, диспуттар, уран номчулга мөөрейлери, ужуражылгалар, литературлуг монтажтар, кежээлерни эрттирип болур.

Литература

  1. Алдын-оол Х.С. Аянныг номчулга. – Кызыл, 1983.
  2. Забелина Г.А. Женщины Тувы в семье и обществе в первой половине ХХ века. — Кызыл, 2010.
  3. Калзан А.К. Тыва литература. Тыва ортумак школаның VIII-X класстарынга өөредилге ному. – Кызыл, 1987.
  4. Кудажы К-Э. Тывыкы, Тока, Салчак Калбакхорекович: [С. Токаның допчу-намдарынга хамаарыштыр чогаалчының хуу бодалы] / К-Э. Кудажы // Шын, 2005. — Июнь 16, 18.
  5. Куулар Д.С. Берге салым-чолдуг чогаалчы: [С. Токаның 90 харлаанынга] / Д.С. Куулар // Шын, 1991. — Дек. 14.
  6. Куулар Д.С. Эң-не сурагжаан тыва кижи: [С. Токаның дугайында] / Д. Куулар// Тока, С.К. Улуг-Ужарже: чыынды чогаалдар / С.Тока. — Кызыл, 2001. — Ар. 5-18.
  7. Литература 5-10 классы. Изучение творчества А.С. Пушкина: уроки, рекомендации, внеклассные мероприятия / Автор-сост. Н.Ф. Ромашина. – Волгоград: Учитель, 2011.
  8. Монгуш А.М. Методиктиг сүмелер. Ортумак школаның VI клазының “Төрээн чогаал” ному-биле ажылдаар башкыларга дузаламчы. – Кызыл, 1982.
  9. Монгуш А.М. Методиктиг сүмелер. Ортумак школаның VII-ги клазының “Төрээн чогаал” ному-биле ажылдаар башкыларга дузаламчы. – Кызыл, 1986.
  10. Найыралдың ыраажызы: [чогаалчы, удуртукчу С.К. Токаның төрүттүнгенинден бээр 100 харлаанынга библиотекаларга эрттирер хемчеглерниң методиктиг сүмези]. — Кызыл, 2001.
  11. Ооржак М.Ч., Ооржак С. Т-С. 9-10 класстарга класстан дашкаар номчулга ному. – Кызыл, 2002.
  12. Салчак К.Б., Салчак Л.П. уруглар кижизидилгезиниң дугайында башкыларга болгаш ада-иелерге методиктиг сүмелер. – Кызыл, 1982.
  13. Салчак В.С. “Бөрүлерни аңнаары” деп чечен чугааның төөгүзүнге хамаарыштыр: (прототиптер дугайында) / В.С. Салчак // Улуг-Хем, 2002. — №1. — Ар. 158-164.
  14. Салчак В.С. Тыва чогаалчылар болгаш чогаалдар дугайында демдеглелдер / В.С. Салчак. — Кызыл, 2005. — 52-60.
  15. Самдан З.Б. “Араттың сөзүнүң” тыва чечен чогаалда онзагай туружу / З.Б. Самдан // Улуг-Хем, 2002. — №1. — Ар. 146-152.
  16. Тока Салчак Калбакхорекович // Тываның чогаалчылары. Писатели Тувы. — Кызыл, 2001. — Ар. 4-5.
  17. Тува литературная: библиограф. указ.: вып. 2 / авт.-сост.: М.А. Хадаханэ, Л.М. Чадамба, Е.М. Ак-кыс, Г.М. КомбуҢ НБ им. А.С. Пушкина Респ. Тыва. — Кызыл, 2008.
  18. Тыва дыл башкыларының ажылдарының дуржулгазындан (Тыва болгаш орус дылдар башкылаашкынының талазы-биле II-ги эртем-практиктиг конференциязынга). – Кызыл, 1966.
  19. Чамзырын. М.Ч., Чамзырын Е.Т. Самагалдай ортумак школазы: Арга-дуржулга дилээшкиннер, класстан дашкаар чорудар ажылдар. – Кызыл, 1998.
  20. Чамзырын Е.Т. Төрээн чогаалды өөредириниң теоризы болгаш методиказы. – Кызыл, 2005.
  21. Чамзырын Е.Т. Тыва ортумак школага төрээн чогаалды башкылаарының профессионал белеткелинге педагогиктиг практика. – Кызыл, 2007.
  22. Чамзырын Е.Т. Тыва литератургага класстан дашкаар ажылдар. — Кызыл, 2015.

Чогаалдар даңзызы. Проза.

  1. Мээң сактыышыкыным: очерк. — Кызыл, 1941.
  2. Тос чадырда: тоожу. — Кызыл, 1944.
  3. Араттың сөзү: 1-ги ном. — Кызыл, 1951.
  4. Араттың сөзү: 1-ги ном. — Кызыл, 1956.
  5. Чаа Тыва. Октябрьның оглу. — Кызыл, 1957.
  6. Ада көрбээнин оглу көөр: тоожу. — Кызыл, 1963.
  7. Чаа Тыва: тоожу. — Кызыл, 1964.
  8. Ийи хемнерниң баштары: очерктер. — Кызыл, 1965.
  9. Араттың сөзү: роман 1 ном. — Кызыл, 1967.
  10. Араттың сөзү: роман 2 ном. — Кызыл, 1968.
  11. Чоннуң оглу: тоожу. — Кызыл, 1970.
  12. Хайыраканчылар: тоожу. — Кызыл, 1971.
  13. Чогаалдар чыындызы: 5 т. — Кызыл, 1976.
  14. Хомду дайыны: тоожу. — Кызыл, 1984.
  15. Улуг ужарже: чыынды чогаалдар. — Кызыл, 2001.

Шии чогаалдары

  1. Херээжен: шии. — Кызыл, 1935.
  2. Үүр даргазынга үш чыл болдум: шии. — Кызыл, 1938.
  3. Боттанган күзел. — Кызыл, 1962.

Sorry, comments are closed for this post.