Тыва дыл болгаш чугаа культуразы

Тыва дылды бокталдырбайн, арыг, чараш чугаалап өөренир дээн күзелдиг чонувуска,

бичии-даа болза дуза боор дээрзинге идегевишаан, дараазында материалды салдывыс.

Ниитилел хөгжүлдези-биле чергелештир тыва чоннуң, эртем-билии, бот-медерели чылдан чылче бедип, боттарының культуразынга, төөгүзүнге, дылынга хүндүткели, сонуургалы улгаткан. Эң ылаӊгыя, ниити болгаш угаан-бодал культуразыныӊ чарылбас кезээ болур чугаа культуразынга кижилерниң негелдезиниң өскенин сөөлгү чылдарда солуннарга, радио болгаш телевидениеге үнүп турар санал-оналдар, шүгүмчүлелдер херечилеп турар.

Ынчангаш “Нацонал школа хөгжүдер институттуң” тыва филология лабораториязы чонувусту тыва дылга шын чугаалап өөрениринге бичии-даа болза дуза болу бээринге идегевишаан, немелде материал кылдыр силерге дараазында чүүлдерни сүмелеп турар бис.

Чугаа культуразы деп чүнү ынча дээрил? Чугаа деп сөс хөйге билдингир — кижилерниң аразында харылзажырының чугула чепсээ болур дылдың амыдыралга илереттинери азы хереглеттинери болур. Культура деп сөстүӊ утказы — кандыг-бир чүвениӊ сайзыралының дээди, бедик чадазы дээн уткалыг. Ынчангаш чугаа культуразы деп терминниң ниити утказы — чугааның сайзыралыныӊ бедик чадазы база ниитилел амыдыралынга ооӊ хереглеттинери болур.

SAM_0020
Доржу Ч.М. Тыва дыл болгаш чугаа культуразы.

Чугаа культуразы — дыл эртеминиң теория болгаш практика талазы-биле чугула ужур-дузалыг бир кезээ болур. Чугаа культуразы деп эртемниң кол сорулгазынга литературлуг дылдыӊ, нормаларын сагыырын хайгаараары, оларны хажыда бээр чоруктар-биле демисежири база аас болгаш бижимел чугааның ажыглалын чурумчудары хамааржыр.

Чугааның культурлуг болуру дээш демиселдиң чугулазының дугайын М. Горький мынчаар бижээн: «Дылды арыг ажыглаары, утка талазы-биле тода, чидиг болдурары дээш демисел — культураныӊ чепсээ. Ук чепсек чидиг болгаш дээштиг болган тудум, сайзыралче базымывыс улгадыр». Ынчангаш чугаа культуразы — амыдыралда хүн бүрүде сагып турарывыс хепти аянныг, таптыг кедери, эртем-билиин бедидери, аажы-чаңын, бодун культурлуг ап чорууру дээн чижектиг кижиниң ниити культуразының чарылбас кезээ болур.

Дылдың, бүгү-ле байлактарын, дүрүмнерин чаңгыс кижиниӊ долузу-биле шиңгээдип алыры болдунмас. Ынчалза-даа дылдың, ниити, хүн бүрүде эң-не нептереңгей ажыглаттынар нормаларын — сөстерни шын ажыглаарын, адаарын, морфологтуг болгаш синтаксистиг нормаларын — кижи бүрүзү билген туpap ужурлуг.

Литературлуг дыл бүрүзү аас болгаш бижимел хевирлерлиг болганда, аас чугаа — сөстерни, оларның, ударениезин шын адаарының, сөстерни шын ажыглаарының грамматиктиг нормаларынга, а бижимел чугаа — орфографияныӊ болгаш пунктуацияның дүрүмнеринге чагыртыр. Ниитизи-биле, дылдыӊ литературлуг нормаларының негелдезинге дүгжүп турар, утказыныӊ талазы-биле тода, грамматика болгаш аялга талазы-биле шын, стиль талазы-биле чогумчалыг тургустунган чугаа культурлуг чугаа болур.

Тыва чугаа культуразын эртем ёзузу-биле эрткен чүс чылдың 60-70 чылдарында шинчилеп эгелээн. Ш.Ч. Саттың «Стилистика болгаш чугаа культуразының чамдык айтырыглары», Д.А. Монгуш биле Ш. Ч. Саттың «Совет үеде тыва дылдыӊ хөгжүлдези», М.Д. Биче-оолдуң «Тыва чугаа культуразы» дээш өске-даа шинчилел ажылдары тыва литературлуг дылдыӊ нормажып, чугаа культуразының чурумчуп, сайзырап турарын айтып турар. Эӊ ылаңгыя сураглыг эртемден М. Д. Биче-оолдуң «Тыва чугаа культуразы» дээш өске-даа шинчилел ному чугаа культуразының айтырыгларын чырыткан баштайгы улуг хемчээлдиг ажыл болур. Ук номда автор кижиниң амыдыралында дылдың ужур-дузазын, чугаа культуразынга кол негелделерниң дугайын тода билдингири-биле тайылбырлаан. Оон аңгыда, тыва дылдыг кижилерниң аас болгаш бижимел чугаазында таваржып турар кол-кол частырыгларны сайгарып, ооң үнүп келир чылдагааннарын айыткан. «Төрээн дылын хүндүлээр, ооң ужур-дузазын үнелээр, ону культурлуг арыг эдилээр чорук кижи бүрүзүнүң, ылаңгыя аныяк-өскенниң, чугула хүлээлгези болур» дээн авторнуң сөстери чөптүг.

Чугаа культуразының, кол айтырыы тыва литературлуг дылдың нормалары тыва дылдың грамматиказында, орфография болгаш пунктуация дүрүмнеринде, терминология словарьларында, орфографтыг база тыва-орус, орус-тыва словарьларда дээш өске-даа ажылдарда быжыглаттынган.

Тыва литературлуг дылдың нормаларын чурумчударынга, чугаа культуразының айтырыгларын шиитпирлээринге дараазында ажылдар иегеттинип турар:

  1. Литературлуг тыва дылды нормажыдарынга дараазында словарьларны белеткеп үндүрер:

а) шын адалга словары;

б) синонимнер словары;

в) антонимнер словары;

д) черлер болгаш кижилерниң хуу аттарының адаарын болгаш бижиирин чурумчуткан словарьлар;

е) янзы-бүрү терминнер словарьлары (юридиктиг, медицина, ботаника, зоология, литература терминнери дээш өске-даа).

Үстүнде чүүлдерге немей, школаларга болгаш уруглар албан черлеринге төрээн дыл болгаш литература башкылаашкынын күштелдирип, ону чаа бедик чадаже көдүрери чугула.

ф.э.к. Ч.М. Доржу.

тыва дыл болгаш чугаа культуразы (уланчызын моон уштуп болур).

Sorry, comments are closed for this post.